بعد از گذشت چندین قرن  که از موسیقی ایران زمین  می گذرد مشاهده می کنیم  که سازهای ایرانی در این مدت طولانی پیدایش موسیقی در ایران تکامل بیشتری یافته است . اضافه کردن سیم ، تلفیق چند ساز باهم برای گرفتن صدای بهتر ، استفاده از سازهای آفریقایی و آمریکای شمالی و هندی و افغانی در موسیقی ایران  این ها تمام تغییراتی بوده که اساتید و هنرمندان سعی بر آن داشتند تا بتوانند به موسیقی ایرانی رنگ و بویی بهتر از پیش دهند. شاید بیشترین تغییر را در سازهای ایرانی می توانیم در ساز سه تار و تار ببینیم که درویش خان با اضافه کردن یک سیم به تار و سه تار باعث شد تا وسعت صدایی این سازها را تا حد امکان بالاتر ببرد . ولی ما می بینیم که موسیقی ایرانی هنوز در یک سری اکتاوهای بم تر مشکل اساسی دارد که این مشکل را ما نمی توانیم با تکمیل سازهایی که هم اکنون در موسیقی ایرانی موجود است حل کنیم و مجبور به نوآوری یا سازی هستیم . حالا این ساز سازی را باید از کجا شروع کرد به چه فاکتورهایی نیاز است این سوال پیش می آید که ما به سازهای آرشه ای بیشتر نیاز داریم یا مضرابی ؟ خیلی از هنرمندان شروع به ساخت ساز کردند و سازهای متفاوتی را ساختند و استفاده هم کردند ولی هنوز می بینیم که این سازها در موسیقی ایرانی چندان جا نیافتاده.

یکی از بزرگترین ابداع کنندگان ساز در این دوره استاد محمد رضا شجریان بود که تاحد بسیار زیادی توانست یک سری ایرادها در تنالیته سازها را از بین ببرد مطمئنا سازهای که استاد ساخته اند کمک شایانی به موسیقی سنتی ما خواهد کرد ایشان در دوزمینه جنس سازها بسیار فعال کار کردند 1- سازهای کششی یا زهی 2- سازهای مضرابی . از آنجا که استاد شجریان در ساخت ساز سنتور تبهر بسیار بالایی داشته اند و به گفته خود ایشان اولین سنتوری که نواخته اند دست ساز خودشان بوده می توانیم به جرات بگوییم که ایشان هم در زمینه ساز سازی هم صاحب نظر و صاحب فکر هستند. به نظر من سازهایی مثل ساغر ، صراحی ، بم صراحی و... بسیار به وضعیت صدادهی موسیقی ایرانی کمک خواهد کرد . به فرموده خود استاد (ما بايد سازي را كه نشانه‌اي از اصالت‌هاي خودمان را داشته باشد، بسازيم. من در طول بيش از 45 سال در زمينه موسيقي در صحنه بودم و با ساز سر و كار داشتم كه فكر مي‌كنم خيلي از هنرمندان نبودند و نيازي كه من در اين مدت حس كردم را هيچ كس حس نكرد.
استاد آواز ايران افزود: ما بايد موسيقي را به بخش تكنوازي و گروه‌نوازي تقسيم كنيم كه البته در هركدام اساتيدي را داشتيم اما اغلب مي بينيم كه برخي تكنوازان براي گروه نوازي نسخه مي‌نويسند و يا برعكس كه به عقيده من درست نيست و هركس بايد كار خودش را انجام دهد و نبايد براي هم ژاندارم باشيم.)

یکی از سازهایی که در این چند سال اخیر بسیار در مورد آن شنیده ایم ساز شورانگیز استاد حسین علیزاده است سازی که شاید برگرفته از تنالیته صدای سازهای آذربایجان باشد . سازی با کیفیت صدایی بم و بسیار زیبا با یک حزن عجیب در آن طرز نوازندگی آن مانند سه تار با ناخن است (البته ما طرز اجرا را در دست خود استاد علیزاده دیده ایم ) شاید بتوانیم بگوییم که این ساز یک سه تار و تنبور پوستی است. در گذشته اساتید ساز ساز از پوست هم در سه تار استفاده کرده اند ولی به علت اینکه صدای سه تار را تا حدی از آن حالت ظرافت به دور می کرده از آن استقبال نشده است . این ساز به سفارش مرحوم استاد علی تجویدی ساخته شد سازی که پس از ساخته شدن اشک استاد تجویدی روان ساخت .  استاد علی تجویدی با وقتی صدای این ساز را شنید با چشمانی گریان گفت کاش صبا زنده بود و صدای این ساز را می شنید صدای سه تار برای صبا خیلی کم بود و جواب صبا را نمی داد .

در مسیر ابداع کنندگان سازها باید به سازی بسیار مهم در این زمینه اشاره کرد که ابداع کننده آن مسعودشعاری است . مسعود شعاری نام این ساز را دلربا گذاشته است حالا چرا از این اسم برای این ساز استفاده کرده به نظر من این مسئله سلیقه ای است و ماهنوز نمی دانیم این اسم هایی که برای این سازها اساتید استفاده می کنند برگرفته از کجاست ؟ نمی دانم این ساز را باید سه تار بنامیم یا نه. البته به گفته خود مسعود شعاری این ساز ربط زیادی به سه تار ندارد و حتی کوک ساز با کوک ساز سه تار تفاوت دارد شاید بیشتر نزدیک به ساز "دیوان" ( یا همان باقلامای ترکی) باشد . ایشان در مورد انگیزه ساخت این ساز می گویند " در کنسرت هایی که با آقای علیزاده آغاز کرده بودیم ، در آن اجراها جنس صدایی که می شنیدیم این احساس را در من زنده کرد که جای صدای باس در این مجموعه خالیست . اگر اشتباه نکنم این جریان برمی گردد به سال 69 و زلزله رودبار . سه تار به علت اینکه همواره به طور تکنوازی به کار رفته است شکل گروهی آن کمتر به کار گرفته شده است و در طور این سال ها همیشه این احساس با من بوده که رنج صدایی باس در سه تار کم رنگ است . در گروه سه تار از آنجایی که همه صداها زیر هستند به همین دلیل ما به صدای باس در گروه سه تار احتیاج پیدا می کنیم ."
در ساز دلربا سیم اول متشکل از دو اکتاو است . سیم دوم نیز از دو سیم متفاوت تشکیل شده است . در دوسیم سوم هم از دو سیم با ضخامت متفاوت تشکیل شده است .

آقای حافظ ناظری مشکلاتی در ساز سه تار دید خوب مشکلاتی بود که خیلی از اساتید سه تار مثل لطفی و شعاری و علیزاده هم دیده بودند (نمی دانم شاید حافظ ناظری چشم تیزبین تری داشته که این اساتید مسلم سه تار نداشته اند) به هر حال ، خوب ما هم نمی گوییم ساز سه تار مشکلی ندارد مثلا در بالای دسته تعداد نتهای بم محدود است و کلا سه تار سازی است زیر خوان . اماباید چگونه این مشکلات را رفع کرد ؟ آیا با کلفت کردن دسته سه تار و اضافه کردن دو سیم که به گفته خود حافظ ناظری 10 نت به آن اضافه شده می توانیم می توان این مشکل سه تار حل کرد ؟ آیا واقعا حافظ ناظری به این فکر کرد که تمام سازهای ایرانی عزیز بودنشان به ظرافت آنهاست ؟ شما آمدید دسته ساز را ضخیم کردید و دو سیم گیتار به آن اضافه کردید و به همین راحتی ساز سه تار کامل شد ؟ اگر اینطور بود که آقای شعاری قبل از شما این کار را کرده بود این طور که ما خبرداریم ایشان هنوز در حال مطالعه برای تکمیل ساز سه تار هستند .  شما به این فکر کردید که نوازندگی این ساز باید چگونه باشد انگشت گذاری ها باید چگونه باشد؟ آن دوسیم که آقای ناظری به سه تار اضافه کرده اند چه کوکی دارند ؟ یعنی سازی که آقای ناظری ساخته اند فقط خودشان می توانند بنوازند؟ یا شاید باید یک کلاس فشرده برای نوازندگان سه تار بگذارند و طرز اجرای سه تار را آموزش بدهند؟ من به حافظ ناظری پیشنهاد می کنم در یک برنامه تلویزیونی شرکت کنند ( البته در رسانه به اصطلاح ملی خودمان که این امکان نیست اما در رسانه های دیگر می توان این کار را کرد ) و کاملا سازسه تاری که ابداع کرده اند تشریح کنند تا این ابهام برای نوازندگان سه تار رفع شود .
در دوره صفویه به خاطر ممنوع شدن موسیقی در ایران نوازندگان و علاقه مندان به موسیقی مجبور بودند ساز خود را در زیر عبا و به صورت پنهانی جابه جا کنند و به همین علت باید سازی را می ساختند که حجمی کوچک داشته باشد و در عین حال تمام پرده های ساز تار در آن موجود باشد به خاطر همین ساز سه تار را که در آن زمان 3 تار داشت ابداع کردند و پس تکامل این ساز در زمان درویش خان یک سیم به این ساز اضافه شد که دو سیم به اصطلاح واخوان را نوازندگان سه تار با یک مضراب می نوازند . اما ساز سه تار به تکامل رسید و هم اکنون سازی شده است که در کنسرت ها می توان به طور وسیعی از آن بهره برد . حالا ما باید اصالت این ساز را حفظ کنیم و با ابداعات بچگانه این ساز را از خاصیت اصلی آن یعنی لطافت و ظرافت دور نکینم .

این گزیده ای بود از آنچه در این سالها در زمینه ساز سازی در موسیقی ما اتفاق افتاد. شاید خیلی از اساتید ساز ساز هم باشند که کارهای ابداعی زیادی انجام داده اند ولی این افراد فقط شکل خود ساز را تغییر داده اند یعنی ساختمان همین سازهای معمول در موسیقی ما را تغییر داده اند مثلا استفاده از گوشی های گیتار در ساز تار که استقبال زیادی از آن نشد یا استفاده از پرده های فلزی  در ساز سه تار . که باز هم استقبال چندانی از آن نشد یا استفاده از کوک های نهایی پایین ویولن که در ساز ویولن استفاده می شد در ساز کمانچه که بسیار به کوک دقیق کمانچه کمک کرد .
به امید اینکه هر کاری در موسیقی ایرانی انجام می شود با فکر و در راه ارتقا هنر موسیقی ایران زمین باشد .